Plastik Geri Dönüşüm Kodları: 1’den 7’ye Numaraların Anlamı

Plastik geri dönüşüm kodları, üçgen simgenin içindeki 1-7 arası numaralardır. Numara, kabın hangi plastikten yapıldığını gösterir: 1 PET, 2 HDPE, 3 PVC, 4 LDPE, 5 PP, 6 PS, 7 diğer. Ancak kod, kabın gıdaya uygun olduğunu ya da mutlaka geri dönüşeceğini kanıtlamaz.

Bu rehberde öncelikle yedi kodu tek tabloda topladık. Ardından gıda kaplarında en sık gördüğünüz 1 (PET) ve 5 (PP) kodlarını anlatıyoruz. Son bölümlerde ise rPET, siyah plastik, Türkiye'deki mevzuat ve kap seçim ölçütleri yer alıyor.

Plastik geri dönüşüm kodları ne anlama gelir?

Kod, plastiğin reçine türünü tanımlar; başka bir deyişle kabın hammaddesini söyler. Sistem, ABD'de Plastik Endüstrisi Derneği'nin (SPI) 1988'de geliştirdiği numaralamaya dayanır. Bugün ise ASTM D7611 standardı bu numaraları "reçine tanımlama kodu" adıyla düzenler.

Türkiye'de de Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği aynı mantığı izler. Örneğin üretici simgenin merkezine malzeme numarasını, altına da kısaltmayı yazar. Bununla birlikte bu işaretleme, özel düzenlemeler dışında gönüllüdür.

Önemli bir ayrıntı daha var: ASTM'ye göre kod, ürünün geri dönüşüme girdiğini göstermez. Kod yalnızca ayrıştırmaya yardım eder; dolayısıyla toplama sistemi yoksa kap da geri dönüşüme ulaşmaz.

1'den 7'ye plastik kodları tablosu

Aşağıdaki tablo yedi kodu malzeme, tipik ürün ve gıda kabındaki yerine göre özetler. Ancak geri dönüşüm sütunu yalnızca genel eğilimi gösterir; çünkü sonuç her şehirde toplama altyapısına bağlıdır.

Gıda kaplarında pratikte iki kod öne çıkar: 1 (PET) ve 5 (PP). Bu yüzden yazının geri kalanı bu iki malzemeye odaklanır.

Geri dönüşüm kodu gıdaya uygunluk belgesi midir?

Hayır, kod yalnızca malzemeyi tanımlar. Gıda ile temas uygunluğunu ise ayrı bir mevzuat belirler. Türkiye'de bu çerçeveyi özellikle 2018 tarihli Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzemelere Dair Yönetmelik çizer.

Yönetmeliğe göre henüz gıdayla buluşmamış kap, satışa çıkarken üç işaretten birini taşır. Bunlar "Gıda ile temasa uygundur" ifadesi, kullanım amacını anlatan bir ifade ya da kadeh-çatal simgesidir. Ayrıca üretici, kabın kurallara uygun üretildiğini yazılı bir uygunluk beyanıyla bildirir.

Buna ek olarak plastiklere özgü kuralları 2019/44 sayılı Plastik Madde ve Malzemeler Tebliği koyar. Dolayısıyla tedarikçiden kod değil, uygunluk beyanı isteyin. Örneğin aynı PP reçinesi kova üretiminde de yer alır; yani 5 numara tek başına güvence vermez.

1 numaralı plastik PET: geri dönüşümü ve rPET

1 numaralı plastik PET'tir; sert, hafif ve cam netliğinde şeffaf bir malzemedir. Üstelik TÜBİTAK Bilim Genç'e göre en çok geri dönüşen plastik türüdür. Bunda içecek şişelerinin büyük ve düzenli bir atık akışı oluşturması etkilidir.

rPET ise tüketici sonrası PET atığından elde edilen ikincil hammaddedir. Nitekim AB'nin 2022/1616 sayılı tüzüğü, PET'in mekanik geri dönüşümünü gıda teması için uygun teknoloji sayar. Bununla birlikte her geri dönüşüm prosesi ayrı izin gerektirir.

Türkiye'de Tarım ve Orman Bakanlığı da 2025 yazında benzer bir yönetmelik taslağını görüşe açtı. Bu nedenle rPET içerikli kap alırken gıda ile temas uygunluk beyanını mutlaka isteyin. İki malzemenin kullanım farkı için ise PP mi PET mi rehberimize bakın.

5 numaralı plastik PP: geri dönüşümü

5 numaralı plastik PP, yani polipropilendir. Isıya dayanıklı ve esnek olduğu için özellikle sıcak yemek ve mikrodalga kaplarında öne çıkar. Öte yandan TÜBİTAK Bilim Genç'e göre PP'nin geri dönüşüm oranı PET ve HDPE'nin gerisinde kalır.

Gıda teması açısından da tablo farklıdır. Zira AB tüzüğü, tüketici sonrası PP'yi gıda kabına döndüren prosesleri "yeni teknoloji" yoluna bağlar. Dolayısıyla bu alan, PET'teki kadar yerleşik bir uygulamaya henüz sahip değildir.

Renk de sonucu doğrudan etkiler. Örneğin RecyClass'ın PP kap rehberi doğal (renksiz) ve beyaz PP gövdeyi tam uyumlu sayar. Buna karşın açık renkler sınırlı uyumlu kalır; siyah ve koyu renkler ise uyumsuz sınıfa girer.

Mono malzeme tasarımı geri dönüşümü nasıl etkiler?

Mono malzeme, kabın gövdesini, kapağını ve etiketini aynı plastik ailesinden yapmak demektir. Böylece ayrıştırma hattı kabı tek parça gibi işler. Üstelik yabancı malzeme geri dönüşüm çıktısının kalitesini düşürmez.

RecyClass rehberleri bu farkı net biçimde gösterir. Örneğin PP kap rehberinde PP kapak tam uyumludur, PET kapak ise sınırlı uyumludur. Buna karşın PS ve PVC kapak uyumsuz sınıftadır.

Bu açıdan en temiz örnek, kase ve kapağın aynı malzemeden olduğu kaptır. Örneğin Dipack'in Eko sızdırmaz ve PP sızdırmaz kaplarında kap ve kapak tek ürün olarak gelir. Oysa peynir kaplarında renkli PP kase şeffaf PET kapakla eşleşir; bu durumda iki parçayı ayrı atın.

Siyah plastik kaplar neden ayrıştırma hattında kaybolur?

Siyah plastiğin sorunu malzemede değil, pigmentte yatar. Çünkü ayrıştırma tesisleri plastik türünü yakın kızılötesi (NIR) sensörle tanır. Ancak WRAP'ın 2020 raporuna göre karbon siyahı bu ışığı soğurur ve kabı sensöre görünmez kılar.

Sonuç olarak sensör siyah kabı doğru akışa yönlendiremez. Bu durumda kap çoğu zaman geri dönüşüm dışında kalır. RecyClass da bu yüzden karbon siyahlı PP gövdeyi uyumsuz sınıfa koyar.

Çözüm olarak pigment üreticileri NIR sensörün tanıdığı siyah renklendiriciler geliştirdi. Dolayısıyla siyah kap marka için şartsa, tedarikçinize pigmentin NIR ile tanınıp tanınmadığını sorun.

Türkiye'de ambalaj atığı mevzuatı ve depozito sistemi

Temel çerçeve, 26 Haziran 2021 tarihli Resmî Gazete'de çıkan Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği'dir. Yönetmelik, ambalajın geri kazanıma en uygun biçimde tasarlanmasını şart koşar.

Bunun yanı sıra yönetmelik ülke geneli için malzeme bazlı hedefler koyar. Örneğin yönetmeliğin 2021 metnine göre plastik ambalajda yıllık geri dönüşüm hedefi, 2031 sonrası dahil yüzde 55'tir. Ambalaj üreticisi ise Ambalaj Bilgi Sistemi'ne kayıt olmakla yükümlüdür.

Depozito yönetim sistemi (DYS) öncelikle içecek ambalajlarını hedefler. Nitekim kapsamda cam, PET ve alüminyum tek kullanımlık içecek ambalajları yer alır. Sistemi Türkiye Çevre Ajansı yönetir; termoform gıda kapları ise bugün genel ambalaj atığı toplamasına girer.

İşletmeler için sürdürülebilir kap seçiminin 6 ölçütü

İyi bir seçim, etiketteki iddiadan çok tasarım kararlarına dayanır. Bu nedenle sipariş öncesinde aşağıdaki altı ölçütü kontrol edin.

1. Malzemeyi kullanıma göre seçin: sıcak servis ve mikrodalga için PP sıcak yemek kapları, soğuk servis ve vitrin için PET. Yanlış malzeme fire ve ikinci kap demektir.
2. Kap ve kapağı aynı malzemeden seçin: karışık setlerde ise parçaları ayırmayı müşterinize anlatın.
3. Şeffaf veya doğal renği öne alın: siyah kap şartsa NIR ile tanınan pigmenti sorun.
4. Kodu ve uygunluk beyanını birlikte isteyin: kod tek başına gıda uygunluk belgesi değildir.
5. Hacmi ürüne göre seçin: gereğinden büyük kap fazladan plastik ve koli hacmi demektir.
6. Doğrulanabilir bilgi verin: genel yeşil sloganlar yerine malzeme kodunu, tek malzeme yapısını ve varsa ikincil hammadde oranını yazın.

Dipack'in her ürün sayfasında ölçü, koli adedi ve koli hacmi hazırdır. Böylece doğru hacim kararını sipariş öncesinde verirsiniz.

Dipack kaplarında geri dönüşüm kodu nerede yazar?

Dipack, PET ve PP kapları termoform yöntemiyle kendi kalıplarında üretir. Ayrıca her ürün sayfasında malzemeyi gösteren bir geri dönüşüm simgesi rozeti bulunur. Başka bir deyişle PET kaplarda 1, PP kaplarda 5 numaralı üçgeni görürsünüz.

PET tarafında sızdırmaz kaplar, salata kapları ve PET bardaklar yer alır. Örneğin 500 cc sızdırmaz kap hem PET Eko seride hem PP seride mevcuttur. Dolayısıyla iki sayfada farklı rozet görürsünüz.

Kendi ölçünüzde tek malzemeli kap gerekiyorsa özel üretim kaplar sayfasına bakın. Tüm ürün ailelerini ise Dipack 2025 kataloğunda bulursunuz.

Plastik geri dönüşüm kodları hakkında sık sorulan sorular